KPI's in de landbouw: data zijn de sleutel, maar vertrouwen is de olie in het slot

Doelsturing via het gebruik van kritische prestatie-indicatoren (KPI's) wint terrein. De achtergrondgedachte is dat boeren de vrijheid krijgen om hun eigen keuzes te maken, zolang ze kunnen aantonen dat ze voldoende bijdragen aan de doelen. Steeds meer partijen zien de voordelen daarvan. Zie ook dit overzicht van artikelen voor enkele eerdere artikelen over KPI's.

Afgelopen weekend postte ik dit artikel over drie kritieke barrières om doelsturing mogelijk te maken. En even voor de duidelijkheid: dat is (helaas) geen uitputtende lijst. Enkele commentaren op dat artikel belichten een andere kritieke barrière, en dat is toegang tot data. Feit is: zonder betrouwbare data kan niet worden vastgesteld hoe boeren scoren op elke KPI. En zonder scores kunnen de resultaten die boeren behaald hebben niet financieel gewaardeerd worden.

Een databron van wantrouwen

Er zijn boeren (en anderen) die vrezen dat de data die zij leveren uiteindelijk tegen hen gebruikt zal worden. Niet als basis voor erkenning en (financiële) waardering, maar als instrument voor handhaving en sancties. De stok in plaats van de wortel. Recente discussies rond data van de KringloopWijzer hebben dat wantrouwen verder aangewakkerd. Voor boeren voelt data delen vaak als het prijsgeven van hun bedrijfsvoering, zonder de garantie dat die informatie in hún belang wordt ingezet.

Handhaving en sancties worden vaak direct gelinkt aan het woord ‘normering’, en dat roept meteen weerstand op. Maar ook de toepassing van KPI’s kan niet zonder normering: je moet drempel- en streefwaarden vaststellen om scores te kunnen duiden. Doe je dat niet, dan zijn scores betekenisloos. Normering is dus onvermijdelijk, de vraag is alleen: hoe zet je de normen in? Om resultaten zichtbaar te maken en financieel te waarderen, of vooral als instrument voor handhaving en sancties? Voor mij is dat een retorische vraag ;).

Over het belang van data is volgens mij iedereen het wel eens. Niet voor niks wordt er wel eens gezegd dat data het nieuwe goud is. De hamvraag is: hoe organiseer je die data(stromen) zodanig dat alle betrokken partijen zich daarin kunnen vinden?

Een mogelijke sleutel: forfaits met maatwerkoptie

Tijdens een recent gesprek met ZuivelNL kwam een voorbeeld ter sprake uit een hoek die boeren al kennen: de BEX-systematiek. Kern daarvan is dat er wordt gewerkt met forfaits, oftewel standaardwaarden die in beginsel voor alle boeren gelden. Maar als een boer vindt dat die waarden onvoldoende aansluiten bij zijn of haar specifieke bedrijf kan hij/zij ervoor kiezen om eigen data aan te leveren om het verschil aan te tonen. Zie o.a. deze pagina van RVO.

Stel je voor dat we zo'n aanpak ook voor de toepassing van KPI's gaan hanteren:

• een robuuste set forfaitaire waarden, gebaseerd op benchmarks;
• geen boer hoeft verplicht zijn of haar eigen data te delen;
• wél de mogelijkheid - voor wie dat wil - om met bedrijfsdata betere resultaten aan te tonen én daarvoor betaald te worden.

Zou een dergelijk model het vertrouwen - waar van beide kanten een schrijnend gebrek aan is - kunnen herstellen? Het combineert de behoefte aan betrouwbare, uniforme data met de autonomie van boeren om te beslissen of en welke data hij/zij deelt.

KPI's als domein van waardering

Critici hebben in zekere zin, maar niet helemaal, gelijk als ze zeggen dat doelsturing met KPI’s ook een ‘straffende’ kant heeft. Er zullen altijd drempelwaarden zijn die bepalen welke inspanningen minimaal vereist zijn. De staatssteunregels schrijven immers voor dat alleen 'bovenwettelijke' inspanningen vergoed mogen worden. Zoals hierboven al gezegd: normering is onvermijdelijk, ook in dit opzicht.

Drempelwaarden markeren de wettelijke ondergrens: haal je die niet, dan volgt er geen betaling. Dat is echter iets anders dan een sanctie. Bóven die drempelwaarden - we bevinden ons dan op het terrein van streefwaarden - ontstaat de ruimte om bovenwettelijke prestaties aan te tonen en te betalen voor de behaalde resultaten. Als je het zo bekijkt, dan doen KPI's niks anders dan die scheidslijn markeren, zodat alle betrokken partijen weten waar de ondergrens ligt en dus ook waar de ruimte voor financiële waardering start.

De kunst is dan om gezamenlijk af te spreken (wellicht via het True Value Language-traject 🤞🏻) dat KPI's en de onderliggende data niet het domein van sancties worden. Boven de drempel moet de focus liggen op waarderen in plaats van straffen. Bovendien is het niet nodig om alle onderliggende data te delen met de overheid, zolang de scores (de uitkomsten) op betrouwbare wijze berekend en gedeeld kunnen worden.

Slot

Dit datavraagstuk vormt de sleutel in de discussie over doelsturing met KPI’s. Als we borgen dat boeren zeggenschap houden over hun data en kiezen voor een transparant systeem waarin forfaits de basis vormen en maatwerk mogelijk is, dan kunnen KPI’s uitgroeien tot een domein van waardering in plaats van wantrouwen. De uitdaging voor beleid en ketenpartijen is om die spelregels nu samen met boeren vast te leggen. #yeswecan (en in Spanje is het #yeswehave, want daar hebben ze al afspraken met private partijen weten te maken over een nationaal informatiesysteem en register voor landbouwbedrijven. Daarover gaat mijn volgende artikel.)